व्यक्ति परिवर्तन होइन, राजनीतिक संस्कार र प्रणालीको रूपान्तरण चाहिन्छ !

नेपाली राजनीतिले फेरि एउटा ऐतिहासिक प्रश्नको सामना गरिरहेको छ—जनताले खोजेको परिवर्तन आखिर व्यक्तिमा सीमित हुने कि राज्य सञ्चालनको सोच, शैली र प्रणालीमै रूपान्तरण हुने ?

हिजो नेपाली जनताले माओवादी आन्दोलनलाई केवल एउटा राजनीतिक दलका रूपमा मात्र हेरेका थिएनन् । त्यो परिवर्तन, सामाजिक न्याय, समावेशिता र नयाँ नेपालको सपनासँग जोडिएको ठूलो राजनीतिक अभियान थियो । हजारौँ नागरिकले आफ्नो भविष्य बदलिने विश्वासका साथ त्यस आन्दोलनलाई साथ दिए । राजनीतिक व्यवस्था बदलियो, गणतन्त्र स्थापना भयो, संविधान निर्माण भयो । तर परिवर्तनको त्यो ऐतिहासिक ऊर्जालाई जनताको दैनिक जीवनमा अपेक्षित रूपमा रूपान्तरण गर्न नसकिएको भन्दै प्रश्न उठ्दै गए ।
त्यसपछि केपी शर्मा ओली नेतृत्वले राजनीतिक स्थिरता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र समृद्धिको सपना प्रस्तुत ग¥यो । जनताले बलियो नेतृत्व र स्थिर सरकारको अपेक्षा गरे। तर राजनीतिक स्थायित्व मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने बहस पनि समयसँगै अगाडि आयो । जनताले खोजेको विकास, रोजगारी, सुशासन र सेवा प्रवाहको गुणस्तर राजनीतिक नेतृत्वको निरन्तर परीक्षाको विषय बन्यो ।

अहिले नेपाली राजनीतिमा बालेन शाह, रवि लामिछाने र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीप्रति देखिएको जनअपेक्षालाई पनि यही ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा बुझ्न आवश्यक छ । यो केवल नयाँ अनुहारप्रतिको आकर्षण होइन, पुरानो राजनीतिक कार्यशैलीप्रतिको असन्तुष्टि र फरक शासन संस्कृतिको खोजी पनि हो ।

तर नयाँ हुनु मात्रै पर्याप्त छैन । परिवर्तनको नारा दिनु र परिवर्तन स्थापित गर्नु दुई फरक कुरा हुन् । जनताले नयाँ नेतृत्वलाई अवसर दिन सक्छन्, तर त्यो अवसरलाई स्थायी विश्वासमा बदल्ने जिम्मेवारी नेतृत्वकै हुन्छ ।

अबको राजनीति कस्तो हुनुपर्छ ?

नेपाललाई अब व्यक्ति केन्द्रित राजनीतिको चक्रबाट बाहिर निकाल्नुपर्छ । कुनै एउटा नेताको लोकप्रियता, भाषण, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव वा चुनावी विजयलाई नै राजनीतिक सफलताको अन्तिम मापदण्ड मान्ने प्रवृत्तिको अन्त्य आवश्यक छ ।
अबको राजनीति संस्थागत हुनुपर्छ । राज्यका निकाय बलिया हुनुपर्छ । संसद् प्रभावकारी, न्यायपालिका स्वतन्त्र, प्रेस स्वतन्त्र र प्रशासन जनताप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ । सरकारको निर्णय व्यक्तिको इच्छामा होइन, संविधान, कानुन र संस्थागत प्रक्रियामा आधारित हुनुपर्छ ।
राजनीतिक दलभित्र पनि वास्तविक लोकतन्त्र आवश्यक छ । नेतृत्व चयन पारदर्शी हुनुपर्छ । योग्य, इमानदार र क्षमतावान नयाँ पुस्ताले अवसर पाउनुपर्छ । तर पुस्तान्तरणको नाममा अनुभवलाई अस्वीकार गर्ने र नयाँपनको नाममा जवाफदेहिताबाट उम्किने छुट कसैलाई हुनुहुँदैन ।

जनताको आशा र लोकतन्त्रको भविष्य

सबैभन्दा चिन्ताजनक अवस्था त्यतिबेला सिर्जना हुन्छ, जब जनताले एउटा नेतृत्वलाई विश्वास गर्छन्, निराश हुन्छन् र अर्को विकल्प रोज्छन् । फेरि त्यही निराशा दोहोरिन्छ भने नागरिकले राजनीतिक नेतृत्वमाथि मात्र होइन, आफ्नै निर्णय क्षमतामाथि पनि प्रश्न गर्न थाल्छन् । यही लोकतन्त्रका लागि गम्भीर चुनौती हो ।

तर यसको समाधान निराशा होइन, अझ बढी लोकतान्त्रिक सहभागिता हो । आलोचना गर्न पाउनु, प्रश्न गर्न पाउनु, सरकारलाई जवाफदेही बनाउन पाउनु र आवश्यक पर्दा नेतृत्व बदल्न पाउनु नै लोकतन्त्रको शक्ति हो ।

बालेनले जनताको विश्वास जित्न सक्छन् कि सक्दैनन्, रास्वपाले आफ्नो राजनीतिक प्रतिबद्धता व्यवहारमा उतार्न सक्छ कि सक्दैन, पुराना दलहरूले आफूलाई सुधार गर्न सक्छन् कि सक्दैनन—यी सबैको जवाफ समय, काम र परिणामले दिनेछ ।

हामीले खोजेको नेपाल यस्तो हुनुपर्छ जहाँ युवाले भविष्य खोज्न विदेशिनु नपरोस्, किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाऊन्, व्यवसायीले राजनीतिक पहुँच होइन निष्पक्ष वातावरण पाऊन्, नागरिकले सरकारी कार्यालयमा सम्मान पाऊन् र न्यायका लागि वर्षौँ कुर्नु नपरोस् ।

अबको राजनीतिक प्रतिस्पर्धा कसले ठूलो नारा लगाउने भन्नेमा होइन, कसले जनताको जीवनमा वास्तविक परिवर्तन ल्याउने भन्नेमा केन्द्रित हुनुपर्छ ।

नेपाललाई अर्को चमत्कारी नेताभन्दा चमत्कारी परिणाम दिने जवाफदेही प्रणाली चाहिएको छ । माओवादी, एमाले, कांग्रेस, रास्वपा वा अन्य कुनै राजनीतिक शक्ति—कसैले पनि जनताको विश्वासलाई स्थायी राजनीतिक सम्पत्ति ठान्नु हुँदैन । जनताको विश्वास अमूल्य सार्वजनिक जिम्मेवारी हो ।

अन्ततः लोकतन्त्र कुनै एक नेताको उदय वा पतनसँग समाप्त हुँदैन । लोकतन्त्र तब बलियो हुन्छ, जब व्यक्ति बदलिँदा पनि प्रणाली बलियो रहन्छ, सरकार बदलिँदा पनि संविधान सुरक्षित रहन्छ र नेतृत्व बदलिँदा पनि जनताको भविष्यप्रतिको आशा जीवित रहन्छ ।

अबको एजेन्डा व्यक्ति परिवर्तन होइन, राजनीतिक संस्कारको रूपान्तरण हुनुपर्छ । अनुहार नयाँ भएर मात्र पुग्दैन, सोच, कार्यशैली, नीति र परिणाम पनि नयाँ हुनुपर्छ ।  किनकि देश कुनै नेताको निजी सपना होइन, करोडौँ नेपालीको साझा भविष्य हो ।

लेखक : सिन्धुली सौगातका सल्लाहकार सम्पादक हुन ।