सन् १७६७ मा सिन्धुलीगढीमा ब्रिटिस सेनामाथि नेपाली सेनाले हासिल गरेको विजय नेपालको इतिहासमा वीरता र स्वाभिमानको महत्त्वपूर्ण अध्याय हो । तर इतिहासको गौरवलाई वर्तमानको समृद्धिसँग जोड्न नसक्ने हो भने त्यसको आर्थिक लाभ स्थानीय समाजले कहिले प्राप्त गर्ने ? सिन्धुलीगढीको चर्चा राष्ट्रिय गौरवका रूपमा भइरहँदा एउटा व्यावहारिक प्रश्न ओझेलमा पर्नु हुँदैन—यस ऐतिहासिक सम्पदाले आसपासका किसान, व्यवसायी, कलाकार र युवाको जीवनमा कस्तो आर्थिक परिवर्तन ल्याइरहेको छ ?

ऐतिहासिक सम्पदाको महत्त्व त्यसले बोकेको विगतमा मात्र सीमित हुँदैन । त्यसलाई संरक्षण गर्दै वर्तमानका लागि रोजगारी, उद्यम र आम्दानी सिर्जना गर्न सक्नु पनि त्यसको सामाजिक मूल्य हो । सिन्धुलीका सन्दर्भमा यही सम्भावनालाई योजनाबद्ध रूपमा अघि बढाउने समय आएको छ ।

सिन्धुलीगढी आफैँमा पर्यटकीय आकर्षण हो । तर जिल्लाको सम्भावना एउटा ऐतिहासिक स्थलमा मात्र सीमित छैन । कमलामाई नगरपालिका–३ चपौलीको कलाघर, खनियाखर्कको प्राकृतिक वातावरण र आतिथ्य व्यवसाय, गोलन्जोर तथा फिक्कलको जुनार उत्पादन, स्थानीय परिकार, ग्रामीण जीवन र धार्मिक गन्तव्यलाई एउटै पर्यटन सञ्जालमा जोड्न सकिन्छ । यी सम्पदालाई अलग–अलग रूपमा प्रवद्र्धन गरिरहने कि परस्पर जोडेर स्थानीय अर्थतन्त्रको साझा आधार बनाउने भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ ।

पर्यटक सिन्धुलीगढी पुगेर केही समय बिताई फर्कन्छ भने स्थानीय अर्थतन्त्रमा उसको योगदान सीमित हुन सक्छ । तर उसले स्थानीय होटलमा बस्ने, मौलिक परिकार खाने, कलाघरमा सांस्कृतिक गतिविधिमा सहभागी हुने, जुनार बगैँचा घुम्ने, स्थानीय उत्पादन किन्ने र प्रकृतिमा आधारित गतिविधिमा समय बिताउने अवसर पायो भने पर्यटनको लाभ धेरै व्यवसायसम्म पुग्न सक्छ । त्यसैले अब पर्यटनको सफलता पर्यटकको संख्या मात्र गनेर होइन, उनीहरूको बसाइ अवधि, खर्च र स्थानीय समुदायले प्राप्त गरेको आर्थिक लाभका आधारमा पनि मापन गर्नुपर्छ ।

यसका लागि ‘सिन्धुली सम्पदा तथा प्रकृति पर्यटन सञ्जाल’ निर्माण गर्ने अवधारणा अघि बढाउन सकिन्छ । एकदिने ऐतिहासिक भ्रमण, दुईदिने सांस्कृतिक यात्रा र तीनदिने प्रकृति तथा ग्रामीण जीवन अनुभव गर्ने प्याकेज तयार गर्न सकिन्छ । काठमाडौँ, मधेश प्रदेशका सहर र भारतबाट आउने पर्यटकलाई लक्षित गर्दै होटल, यातायात व्यवसायी, स्थानीय उत्पादक र टुर अपरेटरबीच सहकार्य गर्न सकिन्छ । तर यस्तो सञ्जाल निर्माण गर्नुअघि गन्तव्यको पहुँच, सेवा क्षमता, पर्यटकको माग र स्थानीय समुदायको आवश्यकताबारे अध्ययन आवश्यक हुन्छ ।

पर्यटकको खर्चलाई स्थानीय आम्दानीमा कसरी बदल्ने ?

पर्यटनबाट आर्थिक लाभ सिर्जना गर्न ठूला संरचना निर्माण गर्नु नै पहिलो उपाय होइन । सफा शौचालय, व्यवस्थित संकेतचिह्न, सुरक्षित पदमार्ग, प्रशिक्षित गाइड, गुणस्तरीय स्थानीय खाना, सहज बुकिङ र भरपर्दो सूचना प्रणालीले पनि पर्यटकको अनुभव सुधार्न सक्छन् । यी आधारभूत सेवा कमजोर रहँदा प्रचारमा खर्च गरे पनि पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउन कठिन हुन्छ ।

खनियाखर्कका होटल तथा रिसोर्टलाई स्थानीय कृषि उत्पादनसँग जोड्न सकिन्छ । होटलले किसानसँग नियमित आपूर्ति सम्झौता गर्ने, स्थानीय परिकारलाई मेनुमा समावेश गर्ने र जुनार, मह, दूध, तरकारी तथा हस्तकलाका सामग्री बिक्री गर्ने व्यवस्था मिलाउन सक्छन् । कलाघरले कलाकारलाई उचित पारिश्रमिक दिई सांस्कृतिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छ । स्थानीय युवालाई आतिथ्य सेवा, गाइड, यातायात र डिजिटल बुकिङसम्बन्धी तालिम दिन सकिन्छ ।

यसरी पर्यटन एउटा क्षेत्रको मात्र व्यवसाय नरही कृषि, संस्कृति, यातायात र साना उद्यमको बजार बन्न सक्छ । तर त्यसका लागि पर्यटनबाट प्राप्त आम्दानीको कति हिस्सा स्थानीय व्यवसाय र उत्पादकसम्म पुग्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ । पर्यटन प्याकेजमा सहभागी व्यवसायको भूमिका, मूल्य र भुक्तानीको बाँडफाँट पारदर्शी बनाउनु आवश्यक हुन्छ ।

सम्भावनालाई तथ्य र आर्थिक मोडेलमा बदल्ने

पर्यटनको सम्भावनाबारे चर्चा गर्नु सजिलो छ; त्यसलाई मापनयोग्य आर्थिक योजनामा बदल्नु चुनौतीपूर्ण छ । उदाहरणका लागि, वार्षिक १० हजार पर्यटकले प्रतिव्यक्ति औसत रु. ५ हजार खर्च गरे कुल पर्यटक खर्च रु. ५ करोड हुन सक्छ । तर यो योजनाको सम्भावित परिदृश्य हो, सिन्धुलीको वास्तविक पर्यटक संख्या वा हालको आम्दानीको तथ्यांक होइन ।
वास्तविक आर्थिक लाभ पत्ता लगाउन पर्यटकको संख्या, बसाइ अवधि, प्रतिव्यक्ति खर्च, स्थानीय खरिद, व्यवसायको सञ्चालन लागत र जिल्लाबाहिर जाने रकमको अध्ययन गर्नुपर्छ । यसले पर्यटनबाट स्थानीय अर्थतन्त्रमा रहने वास्तविक रकम अनुमान गर्न मद्दत गर्छ । त्यही आधारमा लक्ष्य निर्धारण गर्दा योजना प्रचारात्मक घोषणामा सीमित हुँदैन ।

स्थानीय सरकारले पहिलो चरणमा पर्यटनसम्बन्धी तथ्याङ्क संकलन, गन्तव्यको नक्सांकन, होटल तथा होमस्टेको क्षमता मूल्याङ्कन र स्थानीय उत्पादकको विवरण तयार गर्न सक्छ । त्यसपछि सीमित क्षेत्रमा परीक्षण पर्यटन प्याकेज सञ्चालन गरी पर्यटकको प्रतिक्रिया, खर्च र स्थानीय लाभ मापन गर्न सकिन्छ । सफल देखिएका प्याकेजलाई मात्र विस्तार गर्दा अनावश्यक पूर्वाधार र ऋणको जोखिम कम हुन्छ ।

संरक्षण र लगानीबीच सन्तुलन

पर्यटन विकासको अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न सम्पदाको संरक्षण हो । सिन्धुलीगढीलाई व्यापारिक संरचनाले भरिदिने वा अनियन्त्रित निर्माणलाई विकास मान्ने दृष्टिकोण दीर्घकालीन रूपमा हानिकारक हुन सक्छ । ऐतिहासिक स्वरूप, प्राकृतिक वातावरण र स्थानीय संस्कृतिको मौलिकता सुरक्षित राख्नु पर्यटनकै आर्थिक आधारको संरक्षण हो ।

सरकारले सार्वजनिक पूर्वाधार, सम्पदा संरक्षण, सरसफाइ, सुरक्षा र नीतिगत सहजीकरणमा नेतृत्व लिन सक्छ । निजी क्षेत्रले होटल, रिसोर्ट, रेस्टुरेन्ट, गाइड सेवा र डिजिटल बुकिङमा लगानी गर्न सक्छ । आवश्यकताअनुसार सार्वजनिक–निजी साझेदारी गर्न सकिए पनि सार्वजनिक सम्पत्तिको प्रयोगमा पारदर्शिता, प्रतिस्पर्धा, वातावरणीय मूल्याङ्कन र स्थानीय समुदायको हित सुनिश्चित हुनुपर्छ ।

स्थानीय समुदायलाई निर्णय प्रक्रियाबाट बाहिर राखेर गरिने पर्यटन विकासले आर्थिक लाभको असमान वितरण निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले योजना निर्माणदेखि सञ्चालन र मूल्याङ्कनसम्म किसान, कलाकार, महिला, युवा, साना व्यवसायी र स्थानीय बासिन्दाको सहभागिता आवश्यक छ ।

तीन वर्षमा परिणाम देखाउने कार्ययोजना

पहिलो ९० दिनभित्र सम्बन्धित स्थानीय तह, पर्यटन व्यवसायी, कलाघर, किसान र समुदायका प्रतिनिधि समेटिएको कार्यदल गठन गरी गन्तव्य, सेवा क्षमता, मूल्य र पर्यटकको मागसम्बन्धी प्रारम्भिक अध्ययन गर्न सकिन्छ । त्यस अवधिमा एकदिने ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक भ्रमण र दुईदिने संस्कृति तथा प्रकृतिमा आधारित प्याकेज परीक्षण गर्न सकिन्छ ।

पहिलो वर्षमा पर्यटकको बसाइ, खर्च, स्थानीय खरिद, रोजगारी र व्यवसायको आम्दानी मापन गर्ने आधाररेखा तयार गर्नुपर्छ । दोस्रो वर्षमा परीक्षणबाट सफल देखिएका प्याकेजलाई थप होटल, होमस्टे र कृषि उत्पादकसँग जोड्न सकिन्छ । तेस्रो वर्षमा प्रमाणित माग र वातावरणीय क्षमताका आधारमा मात्र पूर्वाधार तथा निजी लगानी विस्तार गर्नुपर्छ ।

हरेक वर्ष सार्वजनिक प्रगति प्रतिवेदन प्रकाशित गरी पर्यटक कति आए भन्ने मात्र होइन, उनीहरूले कति रात बिताए, स्थानीय व्यवसायमा कति खर्च गरे, कति रोजगारी सिर्जना भयो र ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षणमा के प्रगति भयो भन्ने विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्छ । यही पारदर्शिताले पर्यटन योजनालाई नाराबाट परिणामतर्फ लैजान सक्छ ।

गौरवलाई अवसरमा बदल्ने जिम्मेवारी

सिन्धुलीको भविष्य कृषि, व्यापार वा पर्यटनमध्ये एउटालाई रोजेर अर्को त्याग्नुमा छैन । बरु पर्यटनलाई कृषि, संस्कृति, स्थानीय उद्यम र धार्मिक तथा प्राकृतिक सम्पदासँग जोडेर आर्थिक गतिविधि विविधीकरण गर्नुमा छ । यस्तो मोडेलले स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तार गर्न, युवालाई जिल्लामै अवसर दिन र निजी लगानीलाई प्रोत्साहित गर्न सक्छ ।

तर सम्भावना आफैँमा उपलब्धि होइन । त्यसलाई उपलब्धिमा बदल्न तथ्याङ्क, स्पष्ट जिम्मेवारी, समुदायको सहभागिता, पारदर्शी लगानी र नियमित मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ । सिन्धुलीगढीको नाममा आयोजना गरिने कार्यक्रमले स्थानीय जनताको जीवनमा कस्तो परिवर्तन ल्यायो भन्ने प्रश्न प्रत्येक निर्णयको केन्द्रमा रहनुपर्छ ।

अब बहस सिन्धुलीमा पर्यटकीय सम्भावना छ कि छैन भन्नेमा सीमित रहनु हुँदैन । बहस त्यसलाई कसरी दिगो रोजगारी, स्थानीय आम्दानी र उद्यमशीलतामा बदल्ने भन्नेमा केन्द्रित हुनुपर्छ ।

सिन्धुलीगढीलाई इतिहासको स्मारकका रूपमा जोगाउनु हाम्रो दायित्व हो; त्यसबाट सिर्जना हुने अवसर स्थानीय जनतासम्म पु¥याउनु हाम्रो आर्थिक र सामाजिक जिम्मेवारी हो । इतिहासले दिएको गौरवलाई योजनाबद्ध विकाससँग जोड्न सके मात्र सिन्धुलीगढी स्थानीय समृद्धिको आधार बन्न सक्छ ।