नेपालको राजनीति आज आदर्श र यथार्थबीचको निरन्तर द्वन्द्वमा देखिन्छ । सार्वजनिक जीवनमा प्रवेश गर्ने व्यक्तिले केवल व्यक्तिगत चुनौती मात्र होइन, परिवार, आर्थिक अवस्था, सामाजिक प्रतिष्ठा र स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित गहिरा जोखिम पनि वहन गर्नुपर्छ । राजनीतिक सक्रियताले घर–परिवारमा स्थायी चिन्ता, आम्दानीमा अस्थिरता र सामाजिक जीवनमा दबाब सिर्जना गर्ने अनुभव आज असामान्य रहँदैन ।

राजनीतिमा प्रवेश गर्ने व्यक्ति क्रमशः व्यक्तिगत जीवनबाट टाढिँदै जाने, आर्थिक रूपमा कमजोर बन्दै जाने र मानसिक रूपमा थकित हुने गरेको अनुभव साझा गर्छन् । यही कारण धेरै परिवार राजनीतिको बाटो रोज्न हिचकिचाउँछन् । राजनीति सेवा हो भन्ने आदर्श र व्यवहारमा देखिने यथार्थबीचको दूरी दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको देखिन्छ ।

खर्चिलो राजनीति र पहुँचको वर्चस्व:

नेपालमा राजनीति दिनानुदिन खर्चिलो बन्दै गएको छ । उम्मेदवारी दर्तादेखि चुनावी अभियानसम्म ठूलो लगानी आवश्यक पर्ने हुँदा निष्ठा, विचार र योग्यता भन्दा पहुँच र स्रोत निर्णायक बन्ने गरेको आरोप व्यापक छ । टिकट वितरण प्रक्रियामा पारदर्शिताको अभाव, आन्तरिक प्रतिस्पर्धा र गुटबन्दीले राजनीतिक यात्रालाई झन् कठिन बनाएको विश्लेषण गरिन्छ ।

धेरैजसो अवस्थामा टिकट पाएपछि पनि आफ्नै पार्टीभित्रबाट असहयोग, घात र षड्यन्त्रको सामना गर्नुपर्ने यथार्थ दोहोरिइरहेको छ । यसले इमानदार र सक्षम व्यक्तिहरूलाई राजनीतिबाट टाढा राख्ने वातावरण बनाएको देखिन्छ ।

नेता शब्दप्रति घट्दो जनविश्वास :

यही पृष्ठभूमिमा ‘नेता’ शब्दप्रति जनविश्वास कमजोर बन्दै गएको छ । जनसेवाको भावनाभन्दा व्यक्तिगत लाभ, शक्ति र आर्थिक आर्जनसँग राजनीति जोडिन थालेपछि सम्मान र विश्वसनीयतामा गिरावट आउनु स्वाभाविक देखिन्छ ।

सामाजिक सञ्जालमा राजनीतिक नेतामाथि गाली–गलौज, व्यंग्य र आक्रोश दैनिक दृश्य बनेको छ । तर विश्लेषकहरू भन्छन—नेतालाई गाली गरेर मात्रै जनताले ठोस उपलब्धि पाएको उदाहरण विरलै छ । गालीले आक्रोश त शान्त पार्न सक्छ, तर प्रणाली सुधार्न सक्दैन ।

समस्या नेतामा मात्रै हो त ? :

राजनीतिक संकटको सम्पूर्ण जिम्मेवारी नेतामाथि मात्र थोपर्नु अपुरो विश्लेषण हुनेछ । लोकतन्त्रमा नेतृत्व चयन गर्ने अन्तिम शक्ति मतदाताकै हातमा हुन्छ । चुनावका बेला गरिएको निर्णयले पाँच वर्षसम्मको शासन, नीति र प्राथमिकता तय गर्छ ।

विश्लेषकहरूका अनुसार, चुनावका बेला क्षणिक लाभ, भावनात्मक आवेग, व्यक्तिगत सम्बन्ध वा समूहको दबाबमा गरिएको मतदानले दीर्घकालीन पीडा जन्माएको छ । अयोग्य र असक्षम नेतृत्वलाई अवसर दिनुमा मतदाताको भूमिका पनि आत्मसमीक्षाको विषय बन्नुपर्छ ।

“गल्ती सबैबाट हुन्छ,” राजनीतिक विश्लेषकहरू भन्छन्, “तर गल्ती पटक–पटक दोहोरिनु विवेकको असफलता हो ।”

मतदाताको आत्मसमीक्षा आवश्यक :

नेपालको राजनीतिक बहसमा मतदाताको आत्मसमीक्षा कम देखिन्छ । दोष सधैं अरूमाथि थोपर्ने प्रवृत्ति हावी छ । तर लोकतन्त्रमा मतदाताले आफ्नो निर्णयको परिणाम आफैं भोग्नुपर्छ ।

चुनावका बेला अलि–अलि लाभ वा तत्कालीन आकर्षणमा सबै समस्या बिर्सेर भोट हाल्दा, पछि त्यही समस्या झन् गहिरो भएर फर्किने गरेको अनुभव धेरैको छ । यही चक्र बारम्बार दोहोरिँदा जनतामा निराशा र आक्रोश बढेको छ ।

राजनीति गाली होइन, मूल्यांकनको विषय ः

राजनीति गाली गर्ने विषय मात्र होइन, मूल्यांकन गर्ने प्रक्रिया पनि हो । नेताहरूको भाषणभन्दा उनीहरूको कार्यक्षमता, इमानदारी, जिम्मेवारीबोध र विगतको प्रदर्शनलाई मूल्यांकन गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइन्छ ।

नेता छान्दा निम्न प्रश्नहरू महत्वपूर्ण हुन्छनः

उनले पाएको जिम्मेवारी कसरी निभाएका छन ?

सार्वजनिक स्रोतको प्रयोग कति पारदर्शी छ ?

जनताप्रति उत्तरदायी छन् कि छैनन ?

संकटमा निर्णय क्षमता कस्तो छ ?

सक्षम नेतृत्व किन आवश्यक छ ? ः

देशको विकास र स्थायित्वका लागि सक्षम, स्वस्थ, शिक्षित र जिम्मेवार नेतृत्व अपरिहार्य मानिन्छ । विश्लेषकहरूका अनुसार, नेतृत्व छनोट गर्दा शिक्षा, स्वास्थ्य, मानसिक सन्तुलन र नैतिकता महत्वपूर्ण आधार हुनुपर्छ ।

अस्वस्थ नेताबाट स्वस्थ राज्यको कल्पना कठिन हुन्छ । पटक–पटक उपचारमा जाने नेतृत्वले राज्यको समय, ऊर्जा र स्रोतमा बोझ थप्ने तर्क प्रस्तुत गरिन्छ ।

त्यस्तै, आफ्नो जीवनप्रति सन्तुष्ट र सन्तुलित व्यक्ति अरूको जीवनप्रति पनि संवेदनशील हुने सम्भावना बढी रहने मनोवैज्ञानिकहरूको मत छ ।

प्रणाली, आन्तरिक लोकतन्त्र र प्रतिस्पर्धा :

नेपालका अधिकांश राजनीतिक दलमा आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर रहेको आलोचना सुनिन्छ । नेतृत्व चयनमा खुला प्रतिस्पर्धा, प्रत्यक्ष मतदान र सार्वजनिक बहसको अभावले अयोग्य व्यक्ति माथिल्लो तहमा पुग्ने अवस्था सिर्जना भएको तर्क गरिन्छ ।

विकसित लोकतन्त्रमा उम्मेदवारहरूबीच प्रत्यक्ष बहस गराउने अभ्यासले मतदातालाई सूचित निर्णय गर्न सहयोग पुर्‍याएको उदाहरण प्रस्तुत गरिन्छ । यस्ता बहस लाखौँ दर्शकले हेर्ने र मतदाताको धारणा निर्माणमा प्रभाव पार्ने विश्वास गरिन्छ ।

युवाहरूको असन्तोष र वैकल्पिक खोज :

पढेलेखेका, सुझबुझ भएका र परिवर्तन चाहने युवाहरू राजनीतिमा अघि बढ्न चाहँदा अवसर नपाएको अनुभूति व्यापक छ । पार्टी संरचना सीमित समूहको नियन्त्रणमा हुँदा युवाहरू ‘झोले’ बन्न बाध्य हुने वा राजनीतिबाट टाढा रहने अवस्था देखिन्छ ।

यसै कारण युवाहरूले नयाँ राजनीतिक विकल्प, नयाँ पार्टी वा वैकल्पिक संरचनाको बहस अघि सारेका छन् । केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म युवामैत्री, स्वस्थ, शिक्षित र उत्तरदायी नेतृत्व आवश्यक रहेको तर्क बलियो बन्दै गएको छ ।

राजनीति बाहेक समाज सेवा ? :

समाज सेवा राजनीतिबाट मात्र सम्भव छैन । शिक्षा, स्वास्थ्य, उद्यमशीलता, पत्रकारिता र सामाजिक अभियानबाट पनि सकारात्मक परिवर्तन सम्भव छ । त्यसैले राजनीति गर्ने वा नगर्ने निर्णय व्यक्तिगत क्षमता, परिस्थिति र उद्देश्यमा निर्भर हुन्छ ।

तर राज्यको नीति र दिशा बदल्ने शक्ति अझै राजनीतिसँगै रहेको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन ।

नेपालको राजनीति पूर्ण रूपमा असफल प्रणाली होइन । तर यो गम्भीर सुधारको मोडमा उभिएको छ । नेताको आलोचना आवश्यक छ, तर मतदाताको आत्मसमीक्षा झन् आवश्यक छ ।

राजनीति रातारात सुध्रिँदैन । विकास र समृद्धि समय माग्छ । तर सचेत, विवेकशील र जिम्मेवार नागरिकको निर्णयले त्यसको दिशा अवश्य परिवर्तन गर्न सक्छ ।

नेतृत्व सक्षम व्यक्तिको हातमा पुग्यो भने मात्रै भावी पुस्ताको भविष्य सुरक्षित हुन सक्छ । त्यसका लागि गाली होइन, विवेक; आक्रोश होइन, मूल्यांकन; र निराशा होइन, जिम्मेवारी आवश्यक छ । अन्ततः लोकतन्त्रको गुणस्तर नेताले होइन, मतदाताले तय गर्छ । (लेखक : सिन्धुलीका युवा अभियन्ता हुन)